Terapia schematów
Doświadczanie powtarzających się trudności w relacjach z ludźmi, nawracające poczucie osamotnienia, nadmierny krytycyzm wobec samego siebie czy trudne do opanowania emocje to wyzwania, z którymi mierzy się wiele osób poszukujących pomocy psychologicznej.
Tradycyjne formy pomocy psychoterapeutycznej, skupiające się wyłącznie na obecnych zachowaniach lub świadomych myślach, bywają w niektórych przypadkach niewystarczające.
Odpowiedzią na głęboko zakorzenione, wieloletnie problemy emocjonalne może okazać się w wielu przypadkach terapia schematów. W Centrum Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej SCHEMATY w Krakowie nurt ten stanowi jeden z filarów pracy z osobami, które poszukują zmiany w swoim funkcjonowaniu emocjonalnym i społecznym.
Czym jest terapia schematów?
Terapia schematów (ang. Schema Therapy) to integralny nurt psychoterapii, który zaliczany jest do tzw. trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Została opracowana na przełomie lat 80. i 90. XX wieku przez amerykańskiego psychologa i psychoterapeutę, dr. Jeffreya Younga. Twórca tego nurtu zauważył, że klasyczna terapia poznawczo-behawioralna, choć wysoce skuteczna w leczeniu np. epizodów depresyjnych czy ostrych stanów lękowych, wykazuje pewne ograniczenia w pracy z pacjentami cierpiącymi na głębokie, chroniczne zaburzenia osobowości oraz zakorzenione problemy relacyjne.
Young połączył techniki poznawczo-behawioralne z elementami z elementami innych szkół terapeutycznych. Terapia schematów czerpie m.in. z teorii przywiązania Johna Bowlby’ego, psychoterapii Gestalt, teorii relacji z obiektem oraz psychoanalizy. Dzięki temu podejściu terapeuta nie skupia się wyłącznie na tym, co dzieje się w życiu pacjenta „tu i teraz”, ale sięga do źródeł obecnych problemów, które w wielu przypadkach tkwią we wczesnych doświadczeniach z okresu dzieciństwa i dorastania. Jest to podejście systemowe, zakładające, że to, jak człowiek reaguje w dorosłym życiu, jest bezpośrednią konsekwencją strategii przetrwania wykształconych w przeszłości.
Założenia i cele terapii schematów
Głównym założeniem terapii schematów jest to, że każdy człowiek rodzi się z zestawem podstawowych potrzeb emocjonalnych. Jeśli potrzeby te w toku rozwoju nie zostaną zaspokojone przez najważniejsze osoby w otoczeniu (najczęściej rodziców lub opiekunów), dziecko wykształca sztywne, nieadaptacyjne sposoby postrzegania siebie i świata. W dorosłym życiu mechanizmy te, choć kiedyś pomagały przetrwać w trudnym środowisku, stają się źródłem cierpienia i konfliktów.
Głównym cele procesu terapeutycznego jest pomoc pacjentowi w rozpoznaniu tych destrukcyjnych wzorców oraz osłabienie ich wpływu na codzienne życie. Terapia dąży do tego, aby pacjent nauczył się w sposób dojrzały i zdrowy zaspokajać swoje obecne potrzeby emocjonalne. Proces ten opiera się na dwóch fundamentalnych dla tego nurtu pojęciach relacyjnych:
Empatyczna konfrontacja – terapeuta z pełnym szacunkiem i zrozumieniem odnosi się do bólu pacjenta i jego mechanizmów obronnych, jednocześnie delikatnie, ale stanowczo wskazując na ich destrukcyjny charakter w obecnym życiu dorosłym.
Ograniczone powtórne rodzicielstwo (ang. limited reparenting) – to specyficzna więź terapeutyczna, w której terapeuta (w granicach profesjonalnej relacji i etyki zawodowej) stara się częściowo zrekompensować pacjentowi deficyty emocjonalne z dzieciństwa. Dostarcza bezpiecznego przywiązania, akceptacji, uwagi lub stabilnych granic, co pozwala pacjentowi na przeżycie korektywnego doświadczenia emocjonalnego.
Podstawy dotyczące terapii schematów
Aby dobrze zrozumieć strukturę i dynamikę tego nurtu, warto zapoznać się z jego trójdzielną architekturą pojęciową. Składają się na nią wczesne nieadaptacyjne schematy, tryby schematów oraz pojęcie obszarów potrzeb (często potocznie opisywane jako struktura tzw. 5 schematów).
Czym są wczesne schematy?
Wczesne nieadaptacyjne schematy (WNS) to ogólne, wszechogarniające motywy lub wzorce, na które składają się wspomnienia, emocje, procesy poznawcze (myśli, przekonania) oraz doznania cielesne. Dotyczą one jednostki oraz jej relacji z innymi ludźmi. Co istotne, schematy same w sobie nie są zachowaniami. Są wewnętrznym filtrem, przez który człowiek interpretuje rzeczywistość.
W klasycznej teorii Jeffreya Younga wyróżnia się 18 specyficznych schematów. Powstają one w dzieciństwie i są przez całe życie utrwalane. Przykładowo, osoba ze schematem Opuszczenia/Niestabilności więzi stale żyje w lęku, że bliscy ją porzucą, interpretując nawet drobne gesty (np. nieodebrany telefon) jako dowód na nadchodzące rozstanie. Z kolei schemat Wadliwości/Wstydu buduje w człowieku głębokie wewnętrzne przekonanie, że jest w środku zły, gorszy i jeśli inni poznają jego prawdziwą naturę, na pewno go odrzucą. Schematy są niezwykle odporne na zmianę, ponieważ dla ludzkiego umysłu stanowią znaną, a więc dającą pozorne poczucie przewidywalności rzeczywistość.
Czym są tryby schematów?
Podczas gdy schemat jest uśpioną, głęboką strukturą, tryb schematu to aktualny stan emocjonalny, poznawczy i behawioralny, w jakim człowiek znajduje się w danym momencie pod wpływem aktywacji danego schematu. Tryby można porównać do różnych „części ja” lub ról, które przejmują kontrolę nad zachowaniem pacjenta, gdy sytuacja życiowa dotknie jego dawnej rany.
Tryby dzielimy na cztery główne kategorie:
Tryby dziecięce
Tryb krytyki
Tryby radzenia sobie
Wyuczone w przeszłości mechanizmy obronne, które miały chronić przed bólem, takie jak stan Uległego Poddanego (rezygnacja z własnych potrzeb), Odłączonego Obrońcy (ucieczka przed emocjami w izolację, pracoholizm lub substancje) czy Nadmiernego Kontrolera (próba opanowania otoczenia, by ukryć niepewność).
Tryb Zdrowego Dorosłego
Dojrzała, stabilna część osobowości rozwijana i wzmacniana w procesie terapeutycznym, której celem jest troskliwa opieka nad stanami dziecięcymi, stawianie konstruktywnych granic głosom krytycznym oraz zastępowanie dawnych strategii obronnych świadomym działaniem.
Pojęcie „5 schematów”
W literaturze oraz w potocznym rozumieniu pojęcie „5 schematów” odnosi się najczęściej do 5 głównych obszarów (domen) klasyfikacji schematów, z których każdy odpowiada za uszkodzenie innej podstawowej potrzeby emocjonalnej dziecka. 18 szczegółowych schematów jest pogrupowanych właśnie w te pięć kategorii:
Obszar I: Odłączenie i odrzucenie (wynika z braku bezpiecznego przywiązania, stabilności i empatii w rodzinie; obejmuje m.in. schematy nieufności, skrzywdzenia czy izolacji społecznej).
Obszar II: Osłabiona autonomia i brak osiągnięć (powstaje, gdy rodzice byli nadopiekuńczy i nie pozwalali dziecku na samodzielność; obejmuje m.in. zależność, podatność na zranienie czy niezrośnięte ja).
Obszar III: Uszkodzone granice (związany z brakiem dyscypliny, zasad i zdrowych ograniczeń w dzieciństwie; prowadzi do wykształcenia schematów roszczeniowości czy niedostatecznej samokontroli).
Obszar IV: Nakierowanie na innych (powstaje, gdy miłość opiekunów była warunkowa, a dziecko musiało rezygnować z siebie, by zyskać akceptację; obejmuje podporządkowanie i poszukiwanie aprobaty).
Obszar V: Nadmierna czujność i zahamowanie (wynika z dorastania w surowym, restrykcyjnym środowisku; obejmuje m.in. nadmierne wymagania, negatywizm czy zahamowanie emocjonalne).
Techniki terapii schematów
Praca w nurcie terapii schematów cechuje się wysoką ustrukturyzowaną elastycznością. Zamiast ograniczać się do jednego rodzaju oddziaływań, terapeuta posługuje się zintegrowanym zestawem narzędzi, podzielonych na trzy komplementarne obszary.
Techniki poznawcze w terapii schematów
Interwencje poznawcze służą podważeniu logicznej zasadności nieadaptacyjnych przekonań pacjenta. Ich zadaniem jest pomoc w obiektywnej ocenie dowodów, które rzekomo potwierdzają słuszność schematu.
W ramach tych technik stosuje się m.in. prowadzenie dziennika dysfunkcyjnych myśli, analizę zysków i strat wynikających z podtrzymywania określonych przekonań oraz tworzenie tzw. fiszek terapeutycznych (krótkich oświadczeń, które pacjent czyta w chwilach kryzysu, by przypomnieć sobie głos Zdrowego Dorosłego). Ważnym elementem jest także edukacja i prowadzenie dialogu sokratejskiego, podczas którego pacjent uczy się oddzielać fakty od interpretacji narzucanych przez uaktywniony schemat.
Techniki doświadczeniowe w terapii schematów
W terapii schematów uznaje się, że zmiana na poziomie intelektualnym („wiem, dlaczego tak robię”) jest niewystarczająca do uleczenia głębokich ran emocjonalnych. Konieczna jest praca na poziomie afektywnym. Służą do tego techniki doświadczeniowe, które angażują emocje i ciało.
Najważniejszą z nich jest praca z wyobrażeniem (ang. imagery rescripting). Pacjent pod okiem terapeuty wraca we wspomnieniach do bolesnych sytuacji z dzieciństwa, a następnie (w bezpiecznych warunkach wyobrażeniowych) dochodzi do interwencji, w której dorosła część pacjenta lub sam terapeuta wkracza do sceny, by obronić dziecko, zaspokoić jego potrzeby i postawić granice raniącym dorosłym. Kolejną powszechnie stosowaną techniką doświadczeniową jest praca z krzesłami (dialogi między trybami), zapożyczona z psychoterapii Gestalt. Pacjent siada na różnych krzesłach, symbolizujących poszczególne tryby (np. Krytyka, Wrażliwe Dziecko, Zdrowego Dorosłego) i prowadzi między nimi dialog, co pozwala na zewnętrzną ekspresję trudnych emocji i fizyczne poczucie zmiany perspektywy.
Techniki behawioralne w terapii schematów
Techniki behawioralne stanowią finalny etap utrwalania zmian. Kiedy pacjent rozumie już swój schemat (poziom poznawczy) i doznał ulgi emocjonalnej (poziom doświadczeniowy), podejmuje próby zmiany swoich codziennych nawyków i reakcji.
Praca behawioralna polega na przełamywaniu dotychczasowych, utartych stylów radzenia sobie. Obejmuje to m.in. treningi asertywności, odgrywanie ról (ćwiczenie nowych zachowań w bezpiecznym gabinecie przed wdrożeniem ich w realnym życiu), planowanie eksperymentów behawioralnych oraz naukę tolerancji na dyskomfort związany z rezygnacją z unikania czy kompensacji. Celem jest uelastycznienie repertuaru zachowań pacjenta w relacjach z partnerem, rodziną czy w środowisku zawodowym.
Dla kogo najlepsza będzie terapia schematów?
Terapia schematów, ze względu na swój głęboki i zintegrowany charakter, jest podejściem rekomendowanym przede wszystkim w przypadkach, gdy trudności mają charakter przewlekły, powtarzalny i głęboko wpływają na codzienne funkcjonowanie. Praca w tym nurcie może przynieść korzyści osobom, które:
- doświadczają silnej chwiejności emocjonalnej, nagłych zmian nastroju lub mają poczucie, że emocje całkowicie przejmują nad nimi kontrolę, utrudniając stabilne życie,
- zmagają się z głęboko zakorzenionym, chronicznym lękiem przed oceną, wycofują się z relacji z obawy przed odrzuceniem lub czują silną potrzebę nadmiernego kontrolowania wszystkiego wokół,
- od dłuższego czasu doświadczają obniżonego nastroju, braku energii lub nawracających stanów depresyjnych, które nie ustąpiły trwale po wcześniejszych, krótkoterminowych formach pomocy psychologicznej,
- zauważają w swoim życiu powtarzający się, bolesny scenariusz relacyjny – np. stale wchodzą w niesatysfakcjonujące lub raniące związki, mają trudności z zaufaniem bliskim albo czują, że nie potrafią zbudować trwałej więzi,
- wychowywały się w trudnym środowisku rodzinnym, doświadczyły w dzieciństwie chłodu emocjonalnego, nadmiernych wymagań, krytyki, przemocy lub dorastały w domu, w którym występował problem uzależnienia,
- mierzą się z przewlekłym poczuciem wewnętrznej pustki, brakiem satysfakcji z życia i mają trudność z odpowiedzią na pytanie, kim naprawdę są oraz jakie są ich własne, autonomiczne potrzeby i pragnienia.
Konsultacje i kwalifikacja do terapii schematów w Centrum SCHEMATY w Krakowie
Proces psychoterapeutyczny w nurcie terapii schematów wymaga odpowiedniego przygotowania oraz rzetelnej diagnozy.
W Centrum Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej SCHEMATY w Krakowie terapia schematów poprzedzona jest zawsze spotkaniami o charakterze konsultacyjnym. Terapia ta z założenia jest procesem długoterminowym. Może trwać od kilkunastu miesięcy do kilku lat, w zależności od złożoności zgłaszanych problemów, jednak jej strukturalny charakter pozwala na bieżące monitorowanie postępów i stopniowe budowanie samodzielności pacjenta w roli Zdrowego Dorosłego.